افغانستان دیگر آن میدان جنگ فراموششدهٔ غرب نیست. در سایهٔ جنگ اوکراین و بحران خاورمیانه، این کشور به قلب تپندهٔ معادلات امنیتی منطقه بدل شده است؛ جایی که روسیه، ایران، چین، هند و پاکستان هر یک به دنبال سهم خود از این صفحهٔ شطرنج پیچیده هستند. در این یادداشت، نگاهی داریم به بازی تازهٔ قدرتها در افغانستان و آیندهای که در حال شکلگیری است.
تحولات اخیر نشان میدهد که افغانستان بهتدریج از اولویت مستقیم امنیتی غرب، بهویژه امریکا، خارج شده و در مقابل، در راهبرد قدرتهای منطقهای جایگاه مهمتری یافته است. اگر در دو دههٔ گذشته افغانستان محور حضور نظامی امریکا و ناتو بود، امروز با جنگ اوکراین، بحران خاورمیانه و رقابت امریکا با چین و روسیه، اهمیت افغانستان در اجندای غرب کاهش یافته است. اما دقیقاً همین خلأ، افغانستان را در معادلات منطقهای برجستهتر ساخته و این کشور اکنون به نقطهٔ تلاقی منافع روسیه، چین، ایران، هند و پاکستان تبدیل شده است. افغانستان و بازتعریف رقابتهای منطقهای قدرتهای منطقهای اکنون افغانستان را بخشی از امنیت و منافع ژئوپلیتیکی خود میدانند: روسیه آن را کمربند امنیتی آسیای میانه میبیند؛ چین امنیت پروژهٔ «یک کمربند ـ یک جاده» را با ثبات افغانستان مرتبط میداند؛ ایران افغانستان را عمق استراتژیک شرق خود تلقی میکند؛ هند آن را عامل توازن در برابر پاکستان میبیند؛ و پاکستان همچنان در تلاش حفظ نفوذ سنتی خود بر افغانستان است. از همین جهت، افغانستان دوباره به میدان رقابت قدرتها تبدیل شده، اما این بار نه در قالب اشغال مستقیم، بلکه در چارچوب پیمانهای امنیتی، جنگهای نیابتی و رقابت کریدورها. نزدیکی طالبان و روسیه؛ آغاز مرحلهٔ جدید نزدیکشدن طالبان و روسیه، بهویژه در حوزههای امنیتی و تخنیکی، نشاندهندهٔ تغییر نگاه مسکو نسبت به طالبان است. روسیه اکنون طالبان را بخشی از معادلات امنیتی منطقه میداند، نه صرفاً یک گروه شورشی. گمانهزنیهایی نیز وجود دارد که ممکن است روسیه در جنگ اوکراین از ظرفیت نیروهای طالبان یا جنگجویان نزدیک به آنان استفاده کند. هرچند این موضوع رسمی نیست، اما طرح چنین احتمالاتی نشان میدهد که افغانستان وارد مرحلهٔ جدیدی از نقشآفرینی منطقهای شده است. احتمال همگرایی بیشتر ایران و طالبان در صورت تشدید تقابل ایران با امریکا و اسرائیل، احتمال نزدیکی بیشتر تهران و طالبان و به رسمیت شناختن طالبان نیز قابل بررسی است. ایران به این جمعبندی رسیده که بیثباتی افغانستان میتواند مرزهای شرقیاش را به میدان نفوذ داعش خراسان و جنگهای نیابتی تبدیل کند. از همین رو، تهران ممکن است در چارچوب ترتیبات امنیتی منطقهای، همکاری عملگرایانهتری با طالبان داشته باشد؛ بهویژه اگر جنگ گستردهای میان محور ایران و محور امریکا ـ اسرائیل شکل گیرد. احتمال دارد که ایران از مشارکت نیروهای جهادی طالبان در جنگ علیه اسرائیل استقبال کند. بازی چندلایهٔ پاکستان پاکستان همچنان پیچیدهترین بازیگر منطقهای در قضیهٔ افغانستان است. اسلامآباد از یکسو با طالبان دچار تنش امنیتی و اختلافات مرزی است، اما از سوی دیگر تلاش میکند در تأمین منافع غربیها، نقش سنتی خود را در مدیریت تحولات افغانستان حفظ کند. سفر اخیر مقامهای پاکستانی به امریکا و تحرکات دیپلماتیک این کشور، پس از نزدیکشدن طالبان و روسیه، میتواند نشانهٔ نگرانی پاکستان از خروج افغانستان از مدار نفوذ سنتیاش باشد. همچنین بعید نیست روسیه، ایران و هند به این باور رسیده باشند که بخشی از جریانهای ضد طالبان و داعش خراسان از مسیر شبکههای وابسته به پاکستان مدیریت میشوند؛ زیرا گسترش ناامنی از افغانستان به آسیای میانه، چین و ایران، عملاً به ابزار فشار علیه قدرتهای منطقهای تبدیل میگردد. رقابت افغانستان و پاکستان؛ از اقتصاد تا امنیت رقابت افغانستان و پاکستان دیگر تنها اختلاف مرزی نیست، بلکه به بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده است. افغانستان تلاش میکند وابستگی اقتصادی خود به پاکستان را کاهش داده و به مسیرهای بدیل چون چابهار، آسیای میانه و پروژههای منطقهای متصل شود. در مقابل، نزدیکشدن طالبان به روسیه، ایران و چین میتواند موازنهٔ امنیتی منطقه را علیه انحصار سنتی پاکستان تغییر دهد. خلاصه جهان بهسوی نظم چندقطبی در حرکت است و افغانستان نیز در متن همین تحول قرار گرفته است. کاهش اولویت افغانستان در سیاست مستقیم غرب، به معنای کاهش اهمیت ژئوپلیتیکی آن نیست، بلکه افغانستان اکنون بیش از گذشته در محور رقابتهای منطقهای قرار گرفته است. نزدیکی طالبان با روسیه، احتمال همگرایی راهبردی با ایران، رقابت با پاکستان و جنگ کریدورها، همگی نشان میدهند که افغانستان وارد مرحلهٔ جدیدی از نقشآفرینی منطقهای شده است. اما اگر افغانستان نتواند راهبرد مستقل منافع ملی و توازن منطقهای را تعریف کند، ممکن است بار دیگر به میدان جنگ نیابتی قدرتهای بزرگ تبدیل گردد.
واحد مرکزی خبر و تحلیل
تحریریه مبنا، قلب تپنده روایت در خبرگزاری مبنا. اینجا جایی است که خبرنگاران و دبیران ما، دور از هیاهو، دادههای خام را به خبر و تحلیلی قابل استناد تبدیل میکنند.
با عضویت در خبرنامه جدیدترین اخبار را در ایمیل خود دریافت کنید!
